Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing
Inleiding risicobeheersing en weerstandsvermogen
Het weerstandsvermogen betreft de mogelijkheid van de gemeente om financiële risico’s op te vangen, zonder dat dit ten koste gaat van het bestaande beleid. Het weerstandsvermogen wordt uitgedrukt in een ratio.
In deze paragraaf staat beschreven met welke risico’s wij te maken hebben gehad, de berekening en de analyse van het weerstandsvermogen en de weerstandscapaciteit en de verplichte kengetallen.
Het weerstandsvermogen is onder te verdelen in een incidenteel weerstandsvermogen voor het opvangen meer eenmalige risico’s en een structureel weerstandsvermogen voor het opvangen van meerjarige risico’s. In deze paragraaf is zowel een berekening gemaakt van de incidentele weerstandsratio als van de structurele weerstandsratio.
Ontwikkeling risico’s
In de begroting 2025 voorzagen we een aantal trends en ontwikkelingen:
- Vergrijzing;
- Klimaatverandering;
- Migratie;
- Toenemende zorgkosten;
- Informatiebeveiliging;
- Arbeidsmarktontwikkeling;
- Onzekerheid over de bijdragen van het Rijk in de algemene uitkering.
In 2025 hebben we een eerste aanzet gemaakt om grote ontwikkelingen die op ons af komen in kaart te brengen. Hieruit volgt dat thema's als arbeidsmarktontwikkeling en regionalisering, leefbaarheid op zowel economisch als sociaal vlak, klimaatverandering, energietransitie en duurzaamheid en maatschappelijke onrust en geopolitieke ontwikkelingen belangrijke aandachtsgebieden zijn.
Ook uit het Global Risk Report 2026 (januari 2026) blijkt dat voor Nederland de grootste risico's liggen op het gebied van mis- en desinformatie, geo-economische confrontaties, tekort aan arbeidskrachten, maatschappelijke polarisatie, onzekerheid op het gebied van cyberbeveiliging.
Te zien is dat de risico's die gerelateerd zijn aan de geopolitieke ontwikkelingen (geo-economische confrontaties, maatschappelijke polarisatie) en ontwikkelingen op het gebied van AI (mis- en desinformatie en cyberbeveiliging) groter zijn geworden. Thema's als klimaatverandering worden hierdoor naar de achtergrond gedrukt.
Als gemeente spelen we op deze risico's in door ons voor te bereiden op grote ontwrichtingen van de maatschappij. Zo stellen we een Business Continuity Plan op en heeft informatiebeveiliging grote aandacht.
Inleiding weerstandsvermogen
Het weerstandsvermogen kan worden uitgedrukt als de verhouding tussen de weerstandscapaciteit en alle risico’s waarvoor geen maatregelen zijn getroffen en die van materiële betekenis kunnen zijn in relatie tot de financiële positie.
Het weerstandsvermogen is onder te verdelen in een incidenteel weerstandsvermogen voor het opvangen meer eenmalige risico’s en een structureel weerstandsvermogen voor het opvangen van meerjarige risico’s.
In de nota Vermogensbeleid 2024, vastgesteld in februari 2025, is opgenomen dat voor het incidenteel weerstandsvermogen gestreefd wordt naar een ratio van 1,5, met een minimum van 1,0.
Incidenteel weerstandscapaciteit
Incidenteel weerstandscapaciteit
De incidentele weerstandscapaciteit bestaat uit die reserves waar nog geen verplichting op rust of waarvan de besteding nog kan worden gewijzigd.
In eerdere jaren rekenden we de stille reserve ook tot de incidentele weerstandscapaciteit. De stille reserve ziet toe op het verschil tussen de werkelijke waarden van de gemeentelijke gebouwen en gronden en de boekwaarde zoals die in de administratie van de gemeente staan. Deze stille reserve kan niet direct worden ingezet; dan moet een pand of een stuk grond eerst verkocht worden. In de begroting 2026 hebben we om deze reden de stille reserve niet meer tot de incidentele weerstandscapaciteit gerekend. Deze lijn zetten we door in de jaarrekening 2025.
De incidentele weerstandscapaciteit bestaat per 31 december 2025 dan ook alleen uit de stand van de algemene reserve.
De incidentele weerstandscapaciteit bedraagt per 31 december 2025:
Stand algemene reserve per 31-12-2025: € 22.911.000 vóór jaarrekeningresultaat
Incidentele risico's
Risico | Omschrijving | Maatregelen | Kans | Maximaal financieel gevolg |
|---|---|---|---|---|
Calamiteiten / rampen | Dit risico ziet toe op de situatie dat er sprake is van calamiteiten of een grotere ramp. Te denken valt aan betalen van kosten bij natuurrampen | Er is een Business Continuïteitenplan opgesteld waarin is opgenomen welke bedrijfsprocessen essentieel zijn en zo snel mogelijk doorgang moeten krijgen in geval van calamiteiten. | 25% | € 250.000 |
Cyberrisico's | Op basis van het Global Risk Report 2026 blijkt dat onzekerheden op het gebied van cyberbeveilging nog steeds een van de grootste risico’s voor Nederland is. | Als gemeente hebben we de nodige maatregelen genomen om de kans op een aanval te verminderen, zoals bijvoorbeeld het continue monitoren van mogelijk verdachte activiteiten en is de toegang tot systemen beperkt. De kans op een cyberaanval hebben we ingeschat op laag. | 25% | € 500.000 |
Kostenontwikkeling Sociaal Domein | De jaarlijkse kosten nemen toe. Deze toename komt enerzijds doordat meer mensen een beroep doen op de zorg en dat daarnaast de complexiteit van met name de jeugdzorg toeneemt. | Tot nu toe compenseert het Rijk jaarlijks incidenteel de hogere jeugdzorgkosten. Het risico bestaat echter dat de wijzigingen die volgen uit de hervormingsagenda jeugd niet voldoende zullen zijn om op langere termijn te compenseren. Mede gezien er sprake is van een openeinde regelingen zullen we als Schagen toch de gemaakte kosten moeten vergoeden. | 75% | € 1.500.000 |
Juridische risico's | Dit betreft de mogelijk financiële gevolgen die voortvloeien uit schikking. | Voor complexe zaken worden we bijgestaan door externe juristen. In de meeste gevallen proberen we eerst met de tegenpartij in gesprek te gaan, zetten we mediation in, of stellen we een schikking voor. De meeste juridische zaken van de gemeente gaan over aansprakelijkheidsstelling. Daar zijn we in de meeste gevallen voor verzekerd. | 75% | € 105.000 |
Fiscale risico's | Dit betreft de mogelijk financiële gevolgen voor Schagen die voortvloeien uit een boekenonderzoek door de belastingdienst naar de juistheid van de aangiften BTW/BCF en de afdracht loonheffing over het boekjaar 2023. Dit onderzoek is in 2025 gestart. | We verrichten we op eigen initiatief extra onderzoek naar de juiste afdracht btw/bcf over 2022, 2024 en 2025. Daarnaast zijn binnen de organisatie diverse cursussen gegeven om de alertheid op fiscaliteiten te vergroten. | PM | |
Overige risico's | Dit betreft verschillende risico's met kleinere financiële impact. | € 145.000 | ||
€ 2.500.000 |
Ratio incidenteel weerstandsvermogen
Op basis van de beschikbare en benodigde incidentele weerstandscapaciteit kan het weerstandsvermogen worden bepaald.
Totale incidentele weerstandscapaciteit: € 22.911.000
Totale incidentele risico’s: € 2.500.000
Ratio: 9,2
De incidentele risico’s, afgezet tegen de beschikbare incidentele capaciteit, geven een ratio van 9,2. De streefwaarde op basis van de nota Vermogensbeleid bedraagt 1,5. De ratio ligt ruim boven de streefwaarde.
Structureel weerstandscapaciteit
De structurele weerstandscapaciteit bestaat uit de onbenutte belastingcapaciteit. Voor de onbenutte belastingcapaciteit gaan wij uit van het verschil tussen het artikel-12-norm-tarief en het laatst vastgestelde tarief.
Wanneer in 2025 het artikel-12-norm-tarief in Schagen was geheven, had dit een extra opbrengst opgeleverd van € 3,2 miljoen (2024: € 2,4 miljoen).
De structurele weerstandscapaciteit bedraagt per 31 december 2025:
Onbenutte belastingcapaciteit: € 3.200.000
Structurele risico’s:
Risico | Omschrijving | Maatregelen | Kans | Maximaal financieel gevolg |
|---|---|---|---|---|
Leningen aan derden | Risico op oninbaarheid van leningen die aan derden zijn verstrekt | 10% | € 1.025.600 | |
Garantstellingen | Risico op opeisbaarheid van de afgegeven garanties (HVC). | Schagen is een van de vele aandeelhouders van HVC. | 1% | € 1.702.090 |
Open einde regelingen | Financiële verplichtingen die voortvloeien uit de open einde regelingen in het sociaal domein | Kostenontwikkeling monitoren, monitoren op contractafspraken. | 25% | € 200.000 |
€ 2.927.690 |
Ratio structureel weerstandsvermogen
Totale structurele weerstandscapaciteit: € 3.200.000
Totale structurele risico’s: € 2.927.690
Ratio: 1,1
De structurele risico’s, afgezet tegen de beschikbare structurele capaciteit, geven een ratio van 1.1. Dit betekent dat de gemeente de structurele risico's voldoende kon opvangen met structurele middelen.
Kengetallen
Vanuit het rapport van de Adviescommissie Vernieuwing van de begroting en verantwoording van gemeenten zijn gemeenten verplicht financiële kengetallen in deze paragraaf in de begroting op te nemen. De aanleiding van het rapport was de wens om de kader stellende en controlerende rol van de raad te versterken. Het gebruik van kengetallen is om de financiële positie van gemeenten weer te geven en te kunnen vergelijken.
Kengetallen | Begroting | Rekening | Rekening |
|---|---|---|---|
Netto schuldquote | 36,40% | -3,44% | 2,04% |
Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen | 37,83% | 1,82% | 6,60% |
Solvabiliteitsratio | 46,31% | 65,37% | 59,25% |
Structurele exploitatieruimte | 5,11% | 14,08% | 14,36% |
Kengetal grondexploitatie | 6,18% | -0,62% | -2,56% |
Belastingcapaciteit | 106% | 110% | 112% |
Netto schuld per inwoner o.b.v. alle schulden | € 2.499 | € 1.395 | € 1.464 |
Netto schuld per inwoner o.b.v. langlopende schulden | € 1.463 | € 855 | € 933 |
Saldo van baten en lasten voor toevoegingen en onttrekkingen van reserves als percentage van de inkomsten (inkomsten excl. bijdrage reserves) | 3,57% | 14,45% | 12,81% |
Onbenutte belastingcapaciteit ozb als percentage van de inkomsten | 1,52% | 1,69% | 1,36% |
Hieronder wordt een toelichting gegeven op de gegevens van bovenstaande tabel.
Netto schuldquote
De netto schuldquote geeft inzicht in het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen. Het geeft een indicatie in welke mate de rentelasten en aflossingen op de exploitatie drukken. Een percentage tot 100% is als voldoende aan te merken. Het percentage voor 2025 ligt beduidend lager en is hiermee ruim voldoende.
De solvabiliteitsratio
De solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan zijn financiële verplichtingen te voldoen. Een percentage van rond de 50% is voldoende. Het percentage waar wij op uitkomen is gestegen ten opzichte van de begroting en de jaarrekening 2024. Dit komt door de toename van de reserves, zowel de bestemmingsreserves als de algemene reserve.
Structurele exploitatieruimte
Het financiële kengetal structurele exploitatieruimte geeft aan hoe groot de structurele vrije ruimte binnen de vastgestelde begroting is. Daarnaast geeft dit kengetal ook aan of de gemeente in staat is om de structurele tegenvallers op te vangen, dan wel of er nog ruimte is voor nieuw beleid. Een structureel ratio rond de 0% van Algemene uitkering en belasting capaciteit geeft een acceptabel risico. De structurele exploitatieruimte ligt op nagenoeg hetzelfde niveau als in 2024.
Kengetal grondexploitatie
Het financiële kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie, oftewel de boekwaarde, is ten opzichte van de jaarlijkse baten. Een norm bepalen voor dit kengetal is lastig. De boekwaarde van de gronden in bezit zegt namelijk nog niets over de relatie tussen de vraag en aanbod van woningbouw dan wel m2-bedrijventerrein. Maatwerk is hiervoor van toepassing. Dat wil onder andere zeggen; hoeveel woningen of m2-bedrijventerrein zijn gepland, het type en op welke plek. Daarnaast is het van wezenlijk belang wat de te verwachte vraag zal zijn. Dit vergt meer onderzoek dan naar voren komt uit het genoemde kengetal. De boekwaarde van de gronden geeft wel weer of een gemeente veel middelen heeft gestopt in haar grondexploitatie. Dit geld dient namelijk ook nog terugverdiend te worden. Om vorengenoemde redenen is geen norm verbonden aan het kengetal grondexploitatie.
Belastingcapaciteit
De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de belastingdruk in de gemeenten zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Een percentage van 100% wil zeggen dat we op het landelijk gemiddelde zitten. De belastingdruk binnen de gemeente Schagen is dus hoger dan het landelijk gemiddelde.
Onderlinge samenhang kengetallen
Bovenstaande kengetallen zijn in lijn met elkaar en de meeste bevinden zich in de minst risicovolle signalering gedurende het jaar 2025, wat wijst op een sterke financiële positie. Te zien is dat de schulden zijn afgenomen ten opzichte van de eigen middelen en dat de algemene reserve is aangevuld.